آموزش, کلاس سخنوری
صفر تا صد حذف تکیه کلام و اصوات پرکننده
حذف تکیه کلام و مدیریت آن، یکی از مهمترین گامها در مسیر دستیابی به فن بیانی شیوا و اثربخش است. بسیاری از ما ناخواسته در حین صحبت کردن از کلمات یا اصواتی استفاده میکنیم که به آنها تکیه کلام یا اصوات پرکننده میگوییم؛ این کلمات یا صداها میتوانند تمرکز شنونده را برهم بزنند یا حتی باعث شوند فردی بیاعتماد به نفس یا نامنظم به نظر برسیم.
در این مقاله، به طور جامع به بررسی، راههای شناسایی و روشهای مؤثر حذف تکیه کلام و مدیریت آن میپردازیم تا بتوانید با فن بیانی قدرتمندتر، پیام خود را به بهترین شکل ممکن منتقل کنید.
تکیه کلام چیست و چرا به وجود میآید؟
تکیهکلامها، واژهها یا عباراتی هستند که افراد به صورت ناخودآگاه و مکرر در حین صحبت کردن به کار میبرند، بدون اینکه این کلمات معنای خاصی به جمله اضافه کنند. این کلمات اغلب برای پر کردن مکثها، فکر کردن به جملۀ بعدی، یا کاهش اضطراب در هنگام صحبت کردن استفاده میشوند.
دلایل متعددی برای شکلگیری تکیه کلام وجود دارد:
- کاهش اضطراب و استرس: در موقعیتهای استرسزا یا هنگام سخنرانی، افراد برای پر کردن سکوت و کاهش فشار روانی از تکیه کلام استفاده میکنند.
- عادت: تکرار مداوم یک کلمه یا عبارت، آن را تبدیل به یک عادت کلامی میکند که به سختی قابل ترک است.
- عدم آمادگی ذهنی: زمانی که فرد برای صحبت کردن آمادگی لازم را ندارد یا به سرعت به کلمات بعدی فکر نمیکند، برای پر کردن این وقفهها به تکیه کلام روی میآورد.
- فقدان واژگان مناسب: گاهی اوقات، افراد به دلیل محدودیت دایرۀ واژگان، برای بیان منظور خود با مشکل مواجه شده و برای جبران این کمبود، از کلمات پرکننده استفاده میکنند.
- تقلید: تکیه کلام ممکن است از محیط اطراف، دوستان یا رسانهها آموخته شده و به صورت ناخودآگاه در گفتار فرد وارد شوند. مثلاً در روزهایی که سریال ستایش از تلویزیون پخش میشد، برخی افراد تکیه کلام «افتاد؟» را از حشمت فردوش یاد گرفته بودند و تقلید میکردند!
اصوات پرکننده به چه چیزی گفته میشود؟
گاهی افراد برای پرکردن فواصل بین مکثها، به جای کلمات از صداهای بیمعنی استفاده میکنند. «امممممم»، «اِ» و … نمونهای از اصوات پرکننده هستند که اغلب بهصورت ناخودآگاه میان حرفهای ما جا خوش میکنند.
تکیه کلام یا اصوات پرکننده؟
در حوزۀ فن بیان و ارتباطات، دو اصطلاح تکیه کلام (Catchphrase) و اصوات پرکننده (Filler sounds) برای اشاره به یک پدیدۀ مشابه به کار میروند. هر دوی این عبارتها به واژهها، اصوات یا عباراتی اشاره دارند که بدون افزودن معنای جدید به جمله، صرفاً فضای خالی را پر میکنند و اغلب به صورت ناخودآگاه در گفتار افراد ظاهر میشوند.
به عنوان مثال، کلماتی مانند «خب»، «اوم»، «آه»، «در واقع»، «یعنی»، «دیگه»، «مثل» و «فکر میکنم» همگی میتوانند در دسته تکیه کلام یا اصوات پرکننده قرار بگیرند؛ بنابراین، در طول این مقاله هر دو اصطلاح را به جای یکدیگر به کار میبریم و منظور ما از هر دو، همان کلمات یا اصواتی است که به صورت ناخواسته و تکراری در گفتار ما ظاهر میشوند و میتوانند بر کیفیت فن بیان ما تأثیر بگذارند.
معرفی انواع تکیه کلام
تکیه کلام میتواند اشکال مختلفی داشته باشد. شناخت انواع آنها به شما کمک میکند تا راحتتر آنها را در گفتار خود شناسایی کنید:
- کلمات و عبارات تکراری: این دسته شامل کلماتی است که به کرات و بدون دلیل منطقی در جملات تکرار میشوند. مثال: «خب»، «در واقع»، «یعنی»، «دیگه»، «فکر میکنم».
- اصوات: شامل صداهایی هستند که افراد برای پر کردن مکثها تولید میکنند. مثال: «اوم»، «آه»، «اِ».
- تکرار کلمات یا جملات: گاهی اوقات فرد یک کلمه یا بخشی از جمله را بیدلیل تکرار میکند. مثال: «اون خیلی… خیلی خوب بود.»
- جملات مبهم و طولانی: استفاده از جملات کشدار و پر ابهام که هدف خاصی ندارند. مثال: «ببینید، قضیه از این قراره که…»
تأثیر تکیه کلام در فن بیان، سخنرانی و گفتگوهای روزمره
تکیه کلامها میتوانند تأثیرات منفی متعددی بر کیفیت فن بیان و اثربخشی ارتباط ما داشته باشند. این تأثیرات نه تنها در سخنرانیهای رسمی، بلکه در گفتگوهای روزمره نیز مشهود هستند:
کاهش اعتبار و اعتماد به نفس
استفاده مکرر از کلمات پرکننده میتواند بر اعتبار و اعتماد به نفس شما تأثیر منفی بگذارد و شما را فردی نامطمئن و بیاعتماد به نفس نشان دهد. شنوندگان ممکن است تصور کنند که شما به موضوع تسلط کافی ندارید یا برای بیان افکارتان دچار مشکل هستید.
برهم زدن تمرکز شنونده
عبارات خالی میتواند حواس شنونده را پرت کرده و او را از مسیر اصلی بحث منحرف کند. این وقفهها و تکرارها، باعث میشوند که شنونده نتواند به طور کامل بر محتوای پیام شما متمرکز شود.
ایجاد احساس خستگی و بیحوصلگی
شنیدن مداوم کلمات تکراری و بیمعنا، برای مخاطب خستهکننده است و میتواند منجر به از دست دادن علاقه او به ادامه گفتگو یا سخنرانی شود.
تصویرسازی منفی
کلمات زائد میتوانند باعث شوند که مخاطب شما را فردی بینظم در افکار، غیرحرفهای یا حتی بیسواد تلقی کند.
کاهش وضوح پیام
زمانی که جملات با کلمات پرکننده قطع میشوند، پیام اصلی شما ممکن است مبهم و نامفهوم شود.
چگونه تکیه کلامها را شناسایی کنیم؟
اولین گام برای مدیریت و حذف تکیه کلام ها، شناسایی آنهاست. بسیاری از اوقات ما از وجود این کلمات در گفتار خود آگاه نیستیم. برای تشخیص تکیه کلامها میتوانید از روشهای زیر استفاده کنید:
ضبط صدا یا تصویر
بهترین و مؤثرترین روش، ضبط صدای خودتان در حین صحبت کردن است. میتوانید در یک مکالمۀ روزمره، یک سخنرانی تمرینی، یا حتی زمانی که در حال توضیح مطلبی برای کسی هستید، صدای خود را ضبط کنید. سپس با دقت به آن گوش دهید و کلمات یا اصوات تکراری را شناسایی کنید.
درخواست بازخورد از دوستان و خانواده
از نزدیکان خود بخواهید که در حین صحبت کردن شما به اصوات پرکننده توجه کنند و آنها را به شما گوشزد کنند. این روش میتواند بسیار کمککننده باشد، زیرا آنها به دلیل نزدیکی و آشنایی با شیوه گفتار شما، راحتتر میتوانند این کلمات را تشخیص دهند.
آگاهی و تمرکز حین صحبت
سعی کنید در حین صحبت کردن، آگاهانهتر به کلمات خود توجه کنید. این کار در ابتدا دشوار است، اما با تمرین میتوانید به مرور زمان تکیه کلامهایتان را در لحظه تشخیص دهید.
استفاده از لیست تکیه کلامهای رایج
مطالعه لیستی از رایجترین کلمات زائد (همانند مواردی که در بخش انواع تکیه کلام ذکر شد) میتواند به شما کمک کند تا گوشهایتان را برای شنیدن این کلمات در گفتار خود یا دیگران حساس کنید.
روشها و راهکارهای کاهش و حذف تکیه کلام
پس از شناسایی تکیه کلامهایتان، نوبت به مدیریت و کاهش آنها میرسد. این فرآیند نیازمند زمان، صبر و تمرین مداوم است. در ادامه به برخی از مؤثرترین روشها و راهکارها برای حذف تکیه کلام اشاره میکنیم:
جایگزینی تکیه کلامها با سکوت
مهمترین و مؤثرترین راهکار حذف تکیه کلام، جایگزینی اصوات و کلمات پرکننده با مکثهای کوتاه و هدفمند است. سکوت به شما فرصت میدهد تا فکر کنید، نفس بگیرید و کلمات مناسب را پیدا کنید. سکوت، به جای اینکه نشاندهندۀ ضعف باشد، میتواند نشانگر تسلط و اعتماد به نفس شما باشد. فراموش نکنید مردم معمولاً در پایان گفتوگو مکثهای شما را به خاطر نمیآورند؛ اما تصویر منفی عدم تسلط شما (که ناشی از اصوات پرکننده است) میتواند تا مدتها در ذهن آنها بماند.
افزایش دایره لغات
هرچه دایره لغات شما وسیعتر باشد، کمتر مجبور میشوید برای پیدا کردن کلمۀ مناسب مکث کنید یا از کلمات پر کننده استفاده کنید. مطالعۀ کتاب، گوش دادن به پادکستها و تماشای فیلمها به افزایش واژگان شما کمک میکند.
آمادگی قبلی برای صحبت
در صورتی که قرار است سخنرانی کنید یا در بحثی شرکت کنید، از قبل دربارۀ موضوع فکر کنید و نکات کلیدی را مرور کنید. این آمادگی ذهنی، نیاز شما به استفاده از کلمات پر کننده را به حداقل میرساند.
سرعت متعادل در صحبت کردن
صحبت کردن با سرعت بسیار بالا یا بسیار پایین، میتواند منجر به استفاده از کلمات پر کننده شود. سعی کنید سرعت گفتار خود را متعادل نگه دارید تا فرصت کافی برای پردازش افکار و انتخاب کلمات مناسب داشته باشید.
تنفس صحیح
تنفس عمیق و کنترل شده (تنفس دیافراگمی) میتواند به کاهش اضطراب و در نتیجه مدیریت و حذف تکیه کلام کمک کند. تمرینهای تنفسی را در برنامۀ روزانه خود قرار دهید.
تمرینهای کاربردی برای حذف تکیه کلام
برای حذف تکیه کلام نیاز به تمرین مداوم و هدفمند دارید. در اینجا چند تمرین کاربردی ارائه میشود که میتوانید برای بهبود فن بیان خود از آنها استفاده کنید:
۱. تمرین ضبط و گوش دادن
همانطور که پیشتر اشاره شد، به طور منظم صدای خود را ضبط کنید. سپس به آن گوش دهید و تکیه کلامهایتان را یادداشت کنید. این کار به شما کمک میکند تا الگوی استفاده از کلمات پر کننده را در خود کشف کنید.
مثال: میتوانید هر روز به مدت ۵ دقیقه یک موضوع تصادفی را انتخاب کرده و درباره آن صحبت کنید، سپس صدای ضبط شده را تحلیل کنید.
۲. تمرین مکثهای آگاهانه برای حذف تکیه کلام
هنگام صحبت کردن، آگاهانه به جای استفاده از تکیه کلام، مکثهای کوتاه و معنیدار ایجاد کنید. در ابتدا ممکن است احساس ناخوشایندی داشته باشید، اما با تمرین به آن عادت خواهید کرد.
مثال: میتوانید هنگام گفتگو با دوستانتان، آگاهانه بر جایگزینی تکیه کلامها با مکث تمرکز کنید.
۳. تمرین «۲۰ ثانیه بدون تکیه کلام»
سعی کنید به مدت ۲۰ ثانیه (و سپس به تدریج بیشتر) درباره موضوعی صحبت کنید، بدون اینکه از هیچ تکیه کلامی استفاده کنید. این تمرین به افزایش آگاهی و کنترل شما کمک میکند.
مثال: زمانسنج را تنظیم کنید و درباره تعطیلات گذشته خود صحبت کنید، بدون اینکه از کلمات پر کننده استفاده کنید.
۴. تمرین خواندن بلند با دقت
متون مختلف را با صدای بلند و با دقت بخوانید. سعی کنید در حین خواندن، سرعت مناسبی داشته باشید و کلمات را به صورت واضح و بدون مکثهای اضافی تلفظ کنید. این تمرین به بهبود روانی کلام شما کمک میکند.
۵. گفتگوهای تمرینی با بازخورد
از یک دوست یا همکار بخواهید که به شما کمک کند. با او صحبت کنید و از او بخواهید که هر بار که از تکیه کلامی استفاده میکنید، به شما علامت دهد. این بازخورد فوری، بسیار مؤثر است.
۶. حذف تکیه کلام با استفاده از کش
یکی از راههای مؤثر حذف تکیه کلام، که آن را در همۀ کلاسهای فن بیان به هنرجویانم توصیه میکنم، استفاده از کش است.
توضیح: برای انجام این تمرین، کافی است یک کش پول به دستتان ببندید و هربار که از تکیه کلام یا اصوات پرکننده استفاده کردید، کش را بکشید و رها کنید. این اتفاق، موجب میشد شوک خفیفی به شما وارد شود و مغز شما یاد بگیرید برای پرهیز از این تنبیه، دیگر از اصوات و کلمات مشابه استفاده نکند.
حالا که در این مورد گفتم، اجازه دهید چند خط هم در مورد مبنای روانشناسی این تمرین بنویسم:
استفاده از کش پول برای حذف تکیه کلام، مبتنی بر یکی از مفاهیم اصلی روانشناسی است: شرطیسازی. سالها پیش، دانشمندان دریافتند با استفاده از روشهای مختلفی میتوان احتمال بروز یک رفتار مشخص در فرد را کاهش یا افزایش داد. این روشها، به دو دستۀ عمده تقسیم میشود: شرطیسازی کلاسیک (+) و شرطیسازی کنشگر (فعال) (+).
در شرطیسازی فعال، اصلی به نام تنبیه (یا تنبیه منفی) وجود دارد. به این معنا که یک محرک ناخودشایند را با رفتاری که قصد حذف کردنش را داریم همایند میکنیم؛ یعنی آن محرک را همزمان با بروز رفتار یا بلافاصله پس از آن به فرد ارائه میدهیم. در این حالت، مغز میآموزد برای پرهیز از تنبیه، باید رفتار مشخص شده را بروز ندهد. استفاده از این اصل با تمرین کش پول، به کاهش رفتار استفاده از تکیه کلام و در نهایت حذف تکیه کلام ها منجر خواهد شد.
جمعبندی
مدیریت و حذف تکیه کلام یک مهارت اکتسابی است که نیازمند زمان و تلاش مداوم است. همانطور که در این مقاله بررسی شد، تکیه کلام و اصوات پرکننده دو اصطلاح برای یک مفهوم واحد هستند که میتوانند تأثیر منفی بر فن بیان، اعتماد به نفس و اعتبار کلامی شما بگذارند.
با شناسایی دقیق این کلمات، جایگزینی آنها با سکوتهای هدفمند، افزایش دایره لغات، و تمرینهای منظم، میتوانید به تدریج از شر آنها خلاص شوید
سوالات متداول
۱. تکیه کلام چیست؟
تکیه کلام یا کلمه پر کننده، کلمه یا صوتی است که فرد ناخواسته و مکرر در صحبتهایش به کار میبرد و معنای خاصی به جمله اضافه نمیکند، مانند «خب» یا «اوم».
۲. تیکه کلام درست است یا تکه کلام یا تکیه کلام؟
«تیکه کلام» و «تکه کلام» عبارات روزمره و متداول گفتاری هستند و منظور از آنها، همان «تکیه کلام» است.
۲. چرا تکیه کلام داریم؟
تکیه کلام اغلب به دلیل اضطراب، عادت، عدم آمادگی ذهنی، یا تلاش برای پر کردن مکثها در گفتار به وجود میآیند.
۳. چگونه تکیه کلامهای خود را شناسایی کنیم؟
بهترین راه، ضبط صدای خود در حین صحبت و گوش دادن دقیق به آن است. همچنین میتوانید از دوستان و خانواده بخواهید که به تکیه کلامهایتان توجه کنند و به شما بازخورد دهند.
۴. آیا مکث کردن به جای تکیه کلام خوب است؟
بله، مکثهای کوتاه و آگاهانه به جای تکیه کلام، نه تنها نشاندهنده ضعف نیست، بلکه به شما فرصت فکر کردن و انتخاب کلمات بهتر را میدهند و بر تسلط شما میافزایند. این، بهترین راه حذف تکیه کلام ها محسوب میشود.
۵. چقدر طول میکشد تا تکیه کلامهایم را از بین ببرم؟
این فرآیند برای هر فرد متفاوت است، اما با تمرین مداوم و آگاهی، میتوانید در عرض چند هفته تا چند ماه تغییرات قابل توجهی را مشاهده کنید.
مطالب پیشنهادی:
