آموزش, کلاس سخنوری
زبان بدن چیست و چطور بر ارتباطهای ما تأثیر میگذارد؟
زبان بدن زبانی جهانی، اما بسیار قدرتمند است که اغلب، پیش از آنکه دهان باز کنیم و کلمهای بگوییم پیامهای بسیاری را به مخاطب منتقل میکند. نگاه، حرکت دست یا طرز ایستادن ما گاه میتوانند تعابیری بیش از کلمات در بر داشته باشند.
در این مقالۀ آموزشی که چهارمین بخش از برنامه ده هفتهای آموزش فن بیان برای تازهکارها است، میخواهیم با زبانی ساده و علمی بررسی کنیم که زبان بدن چیست، چرا اهمیت دارد، چگونه آن را در زندگی روزمرهمان بهکار بگیریم و چطور مهارت خود را در این زمینه تقویت کنیم.
زبان بدن چیست؟ (تعریف ساده و علمی)
زبان بدن، مجموعهای از علائم غیرکلامی است که از طریق حرکات، حالات چهره، نگاه، ژستها و حتی وضعیت بدنی، احساسات و افکار ما را منتقل میکند.
این زبان، بدون استفاده از واژهها، بخش بزرگی از فرآیند ارتباط انسانی را شکل میدهد.
از دیدگاه علمی، زبان بدن زیرمجموعهای از ارتباط غیرکلامی بهشمار میآید و بخش مهمی از معنا و نیت ما را در گفتگوها نمایان میکند. پژوهشهای روانشناسی نشان میدهند که بسیاری از حالات درونی افراد، مانند اضطراب، اعتماد به نفس، خشم یا شادی، پیش از بیان کلمات از طریق زبان بدن آنها قابلتشخیص است.
چرا زبان بدن اهمیت دارد؟ (آمار + مثال واقعی)
اهمیت زبان بدن در زندگی روزمره، شخصی و حرفهای قابلانکار نیست. اغلب ارتباطهای موفق، نه فقط بر پایۀ کلمات، بلکه براساس هماهنگی بین کلام و زبان بدن شکل میگیرند.
آمارهای قابلتوجه:
در پژوهشهای انجامشده در حوزۀ روانشناسی ارتباط، مشخص شده است که مخاطبان در اولین برخورد، طی چند ثانیه برداشت اولیۀ خود را از طرف مقابل شکل میدهند و در این فرایند، زبان بدن نقشی کلیدی دارد.
در محیطهای حرفهای، افراد دارای زبان بدن هماهنگ و مؤثر، احتمال بیشتری برای استخدام، ارتقای شغلی و جلب اعتماد مدیران و مشتریان دارند.
یک مثال واقعی:
تصور کنید در یک جلسۀ کاری حاضر هستید. یکی از اعضای تیم، هنگام ارائه، با صدای رسا صحبت میکند اما به زمین خیره شده، شانههایش افتاده و دستانش بیحرکتاند.
در مقابل، فرد دیگری با نگاهی مطمئن، حالت بدنی باز و حرکات دست هماهنگ، همان مطالب را منتقل میکند. در پایان، کدامیک تأثیر بیشتری میگذارد؟
فکر میکنم پاسخ، مشخص است.
تفاوت زبان بدن با ارتباط کلامی
| ویژگی | زبان بدن | ارتباط کلامی |
|---|---|---|
| نوع انتقال پیام | غیرکلامی (حرکات، نگاه، ژستها) | کلامی (گفتار یا نوشتار) |
| آگاهی هنگام استفاده | اغلب ناخودآگاه | اغلب آگاهانه |
| امکان کنترل | دشوار | سادهتر |
| شدت تأثیر احساسی | بالا | نسبتاً متوسط |
| وابستگی به فرهنگ | نسبی | بسیار زیاد |
زبان بدن اغلب دقیقتر و واقعیتر از کلمات است، زیرا نشانههایی از ناخودآگاه ما را در خود دارد.
آشنایی با شیوۀ مؤثر استفاده از زبان بدن
حالا که با اهمیت زبان بدن آشنا شدیم، وقت آن است که شیوۀ مؤثر استفاده از آن را فرابگیریم. در اینجا ابتدا باید مفاهیم «زبان بدن باز» و «زبان بدن بسته» را بشناسیم.
زبان بدن باز
فردی که زبان بدن باز دارد، از اندامهای خود به صورت آزاد استفاده میکند. چنین وضعیتی، نشان دهندۀ اعتماد به نفس و گشودگی فرد نسبت به محیط و کسب تجربیات جدید است.
توضیح: در وضعیت زبان بدن باز در حالت ایستاده، کمر صاف است و حالت قوز کرده ندارد. سر به سمت بالا گرفته میشود و دستها به صورت رها، به تفهیم بهتر موضوع کمک میکنند. همچنین در صورتی که نشسته هستیم، بهتر است کمر کاملاً به پشتی بچسبد تا ستون فقرات در حالت صحیح خود قرار بگیرد و سپس از دستها به آرامی استفاده کنیم یا آنها را روی میز یا پای خود قرار دهیم. (در مورد وضعیت دستها، در ادامۀ همین مطلب بیشتر صحبت خواهیم کرد.)
زبان بدن بسته
زبان بدن بسته، به هیچ عنوان برای ارتباطات مناسب نیست. فردی که دارای زبان بدن بسته است، بدن خود را جمع میکند و اصطلاحاً در خود مچاله میشود. این وضعیت، نشاندهندۀ نبود اعتماد به نفس و عدم تمایل به ارتباط است.
توضیح: فرد دارای زبان بدن بسته، معمولاً دست به سینه میایستد یا مینشیند. گاه هم ممکن است دستان خود را در هم قفل کند، پشت سرش قرار دهد یا در جیب بگذارد. چنین فردی، بسیاری از اوقات رو به جلو خم شده و قوز میکند و نمیتواند تماس چشمی مناسبی برقرار کند.
نشانههای مهم در زبان بدن
پس از آشنایی با مفاهیم زبان بدن باز و بسته، لازم است با نشانههایی آشنا شویم که به ما کمک میکنند درک بهتری از این مفهوم داشته باشیم. در این قسمت، تعدادی از مهمترین نشانگان زبان بدن را معرفی میکنیم.
۱) تماس چشمی
تماس چشمی یکی از مهمترین نشانهها است. نگاهی مستقیم و پایدار میتواند اعتماد، علاقه و صداقت را منتقل کند. در حالیکه نگاه گریزنده یا بیشازحد خیره، ممکن است نشانهای از اضطراب، تهاجم یا عدماعتماد باشد.
۲) حالت بدن
طرز ایستادن یا نشستن افراد، اطلاعات زیادی دربارۀ شخصیت، احساسات و اعتماد به نفس آنها به مخاطبان میدهد. بدنی صاف و شانههای باز، حس اقتدار، آرامش و اعتماد به نفس را القا میکند، درحالیکه بدن قوز کرده یا جمعشده، ممکن است نشانهای از تردید، ضعف یا خجالت باشد.
نکتۀ مهم: قرار دادن دستها در دو طرف کمر (دست به کمر گرفتن)، به معنای تهاجمی بودن و بیاعتمادی است و در ارتباطات به هیچ عنوان توصیه نمیشود.
۳) حرکت دستها
دستها میتوانند صحبتهای ما را پشتیبانی یا حتی آنها را تکذیب کنند. حرکات طبیعی، هماهنگ و بازِ دستها، پیام ما را تقویت میکنند. در حالیکه مشتهای گرهکرده، پنهانکردن دستها یا تکانهای شدید، ممکن است نشانهای از تنش یا بیاعتمادی باشند.
بهتر است هنگام ایستادن، دستها را در محدودۀ کمر و رو به روی بدن نگه دارید و از آنها برای بیان بهتر مقصود کمک بگیرید. صاف و بیکار رها کردن آنها در کنار بدن، دست به سینه ایستادن، قفل کردن دستها در هم، قرار دادن آنها در جیب یا پنهان کردنشان در پشت کمر هیچ کدام مطوب نیست.
نکتۀ مهم: معمولاً قفل کردن دستها در هم نشانهای از اضطراب یا عدم تمرکز و پنهان کردن دستها در پشت کمر نیز نشانهای از پنهانکاری یا تمایل نداشتن به ارتباط است. همچنین قرار دادن دستها در جیب، اغلب نشاندهندۀ بیحوصلگی، بیمیلی یا خجالت است؛ هرچند همین حرکت در برخی مواقع (به ویژه در میان وکلا، پزشکان و نظامیان) بهصورت اعتماد به نفس بالا تعبیر میشود.
۴) فاصلۀ فیزیکی
رعایت یا نقض حریم شخصی، یکی از مهمترین عوامل درک صحیح یا نادرست از پیام ماست. فاصلۀ نزدیک در روابط صمیمی، طبیعی است، اما در فضای رسمی یا حرفهای، ورود بیشازحد به محدودۀ شخصی دیگران، ممکن است حس تهدید یا بیاحترامی ایجاد کند.
۵) لبخند
داشتن یک لبخند طبیعی و ملیح، نشانۀ تمایل به ارتباط است، میتواند حس بسیار مثبتی را به مخاطب منتقل کرده و او را آمادۀ گفتوگو کند. بنابراین بهتر است همواره در هنگام سخنرانی یا صحبت با دیگران، لبخند بر چهره داشته باشید.
۶) وضعیت پاها
پاها، حرفهای زیادی برای گفتن دارند و به همین دلیل، باید به مدل قرارگیریشان دقت کنیم. بهتر است آقایان در هنگام سخنرانی یا صحبت با دیگران، پاها را اندکی کمتر از عرض شانه باز کنند. وضعیت مناسب برای خانمها، حالتی است که در آن، پاها کاملاً به هم چسبیده باشد.
خطاهای رایج زبان بدن
اینک که نشانههای مهم زبان بدن و نحوۀمؤثر استفاده از آن را آموختیم، خوب است به خطاهای رایج زبان بدن نیز نگاهی بیندازیم. برخی از این موارد را در قسمت قبل و در دل توضیح نشانههای زبان بدن شرح دادیم (مثل قرار دادن دستها در جیب). در این بخش، به برخی دیگر از خطاهای رایج اشاره میکنیم:
۱) بازی کردن با موها یا لباس
یکی از رایجترین مشکلات یا خطاها، بازی کردن با موها یا لباس است. این کار، علاوه بر اینکه حواس مخاطب را پرت خواهد کرد، پیام اضطراب یا بیحوصلگی را نیز منتقل میکند.
۲) حرکت پاندولی
این پا و آن پا شدن یا تکان تکان خوردن روی صحنه یا پیش چشم مخاطب، از دیگر خطاهایی است که پیام اضطراب یا نداشتن اعتماد به نفس را منتقل میکند و موجب خستگی مخاطب خواهد شد.
۳) زیاد تکان دادن دستها
درست است که داشتن زبان بدن باز و استفاده از دستها نشاندهندۀ اعتماد به نفس و تسلط بر وضعیت است. اما فراموش نکنید که افراط در هر کاری نتیجۀ معکوس دارد و به همین دلیل، تکان دادن زیاد و سریع دستها نیز بهعنوان اضطراب تعبیر میشود و مناسب نیست.
۴) چک کردن مداوم ساعت یا موبایل
عجله دارید؟ دیرتان شده؟ میترسید دیر به قرار بعدی برسید؟ همۀ اینها قبول است. اما فراموش نکنید زیاد چک کردن ساعت، حس بیاحترامی به مقابل میدهد و ممکن است منجر به شکلگیری ذهنیت اشتباه در او شود. بنابراین حتی در صورتی که عجله دارید، تنها یکی دو بار به ساعتتان نگاه کنید یا موضوع را با مخاطب در میان بگذارید. تکلیف چک کردن مداوم موبایل هم که از قبل مشخص است!
۵) خاراندن بدن
خاراندن بدن هم یکی دیگر از اشتباهات گلدرشت در این زمینه است که اتفاقاً زیاد تکرار میشود. خاراندن بدن، گاه نشاندهندۀ اضطراب یا بیقراری است؛ اما گاهی هم تعابیر بدتری دارد. مثلاً خاراندن گوش یا دماغ در حین بیان یک مطلب، میتواند نشانهای از دروغگویی باشد.
۶) خمیازه کشیدن
میدانستید خمیازه کشیدن مسری است؟ دفعۀ بعد که خمیازه میکشید به اطرافیانتان (به ویژه آنهایی که به شما نگاه میکنند) دقت کنید. به احتمال زیاد، اندکی پس از شما، آنها نیز خمیازه خواهند کشید. این کار، پیامی بیحوصلگی و کسالت را به طرف مقابل منتقل میکند و تأثیر نامطلوبی روی ارتباطات شما دارد.
۷) شل ایستادن
شل ایستادن، آنهم در حالتی که پاهایتان خم شده یا روی یک پا تکیه کردهاید، بدترین حالتی است که میتوانید برای قرار گرفتن جلوی جمع انتخاب کنید. بهتر است پاها کاملاً کشیده باشند تا اعتماد به نفس بالای شما را نشان دهند.
کاربردها در زندگی روزمره
ارتباط غیرکلامی، مانند ارتباط کلامی در بخشهای مختلفی از زندگی روزمره حضور دارد. در این بخش، نقش زبان بدن را در برخی از مهمترین محیطها بررسی میکنیم.
در محیط کار
زبان بدن در محیطهای کاری، نقش کلیدی در ایجاد اعتماد، هماهنگی تیمی، مدیریت تعارضها و موفقیت در مذاکرات دارد. یک لبخند ساده، یا تماس چشمی درست، میتواند فضای یک جلسه را بهطور کامل تغییر دهد.
در خانواده
این موضوع در ارتباط با همسر، والدین یا خواهر و برادر نقشی حیاتی دارد. نوازش، نگاه گرم، و لمس آرام، گاهی گویاتر از هزاران جملهاند. کودکانی که زبان بدن مثبت در خانه را تجربه میکنند، اعتمادبهنفس بالاتری دارند.
در ارتباط با کودکان
کودکان پیش از یادگیری زبان گفتاری، با تماشای حرکات و حالات چهرهٔ والدین، دنیای خود را میسازند. ارتباطات غیرکلامی والدین، احساس امنیت یا اضطراب را به کودک منتقل میکند.
در جلسات و سخنرانیها
یک سخنران حرفهای، بدون تسلط بر زبان بدن، تأثیر کافی نخواهد داشت. حالت ایستادن، نگاه، حرکت دستها و کنترل تن صدا، عناصر مکمل یک ارائۀ موفق هستند.
خطاهای متداول در تفسیر زبان بدن
مراقب باشید که بعد از خواندن این مقاله، گرفتار تفسیر اشتباه زبان بدن دیگران نشوید. با توجه به شایع بودن چنین موضوعی درمیان هنرجویان فن بیان، در این بخش برخی خطاهای متداول در تعبیر زبان بدن را بررسی کردهایم:
تعبیر یک حرکت بهتنهایی
هیچ نشانهای نباید بهصورت مجزا تفسیر شود. برای مثال، دستبهسینه بودن لزوماً نشانۀ مخالفت نیست.
نادیدهگرفتن تفاوتهای فرهنگی
در برخی فرهنگها تماس چشمی طولانی، بیاحترامی تلقی میشود، در حالیکه در فرهنگ دیگر، نشانۀ صداقت است. بنابراین در هنگام تعبیر زبان بدن افراد دارای فرهنگ متفاوت، لازم است به این موضوع توجه کنیم.
پیشداوری بر اساس برداشت شخصی
تجربههای گذشته ممکن است درک ما را از حرکات دیگران را منحرف کند. مراقب باشیم در دام پیشداوری نیفتیم.
چطور زبان بدن خود را تقویت کنیم؟
تقویت این مهارت با تمرین، آگاهی و بازخورد حاصل میشود. تمرینهایی که در ادامه آوردهایم، به شما در بهبود ارتباط غیرکلامی کمک خواهد کرد:
تمرینات آینه
روبهروی آینه قرار بگیرید، صحبت کنید و حرکات خود را زیر نظر بگیرید. این تمرین به هماهنگی حرکتها و آگاهی از رفتارهای غیرارادی کمک میکند.
ویدئو ضبط کردن
در گوشهای بایستید، دوربین موبایل را روشن کنید و مطلبی را ارائه دهید. سپس ویدیوی ضبط شده را مشاهده کنید و نقاط ضعف و قوت خود را بنویسید. حالا تلاش کنید دفعۀ بعد اشتباهات کمتری داشته باشید.
بازخورد گرفتن
از اطرافیان، دوستان یا مربیان بخواهید بازخورد صادقانهای به شما بدهند.
پل اکمن و نقشۀ احساسات
پل اکمن، روانشناس برجستۀ آمریکایی، از جمله پیشگامان پژوهش در زمینۀ احساسات و زبان بدن است. او با بررسی تأثیرات جهانی حالتهای چهره، ثابت کرد که برخی نشانههای غیرکلامی، مانند خشم، ترس، شادی یا انزجار، در تمامی فرهنگها یکسان هستند.
یکی از دستاوردهای مهم او، طراحی نقشۀ جهانی احساسات بر اساس حرکت عضلات صورت بود. یافتههای او امروز در امنیت فرودگاهی، بازجوییهای جنایی، و حتی آموزش مذاکره و ارتباط مؤثر بهکار گرفته میشود.
جالب است بدانید که سریال Lie to Me (به من دروغ بگو) به کاربرد مطالعات پل اکمن اشاره دارد و حتی شخصیت اصلی سریال نیز با اشاره به او نوشته شده است.
پیشنهاد: اگر به این موضوع علاقه دارید، پیشنهاد میکنم با کلیک روی نام پل اکمن در سطر اول نخستین پاراگراف همین سرفصل، مقالۀ سایت متمم را بخوانید.
جمعبندی
زبان بدن، بخش بسیار مهمی از ارتباطات انسانی است. این زبان میتواند احساسات، افکار و نیتهای ما را، حتی زمانی که در سکوت هستیم، منتقل کند.
یادگیری و بهکارگیری مؤثر ارتباطات غیرکلامی، نهتنها مهارت ارتباطی ما را بهبود میبخشد، بلکه در موفقیتهای شخصی، خانوادگی و حرفهای نقش کلیدی دارد.
با آگاهی از نشانهها، تمرین، دریافت بازخورد و شناخت خطاهای رایج، میتوانیم این مهارت مهم را به یکی از نقاط قوت ارتباطی خود تبدیل کنیم.
سؤالات متداول (FAQ)
۱. آیا زبان بدن در همۀ فرهنگها یکسان است؟
خیر. اگرچه بسیاری از نشانهها جهانیاند، اما تفاوتهای فرهنگی میتوانند معنای برخی حرکات را تغییر دهند. بنابراین ضروری است پیش از ورود به هر فضای جدیدی راجع به فرهنگ آن محل اطلاعات کسب کنیم تا از بروز سوءتفاهم پیشگیری شود.
۲. آیا میتوان زبان بدن را جعل کرد؟
کنترل زبان بدن دشوارتر از کنترل کلمات است، اما برخی افراد با تمرین میتوانند رفتارهای خود را تنظیم کنند. با این حال، نشانههایی مانند تأخیر در واکنش، بیقراری یا ناسازگاری بین کلام و رفتار میتوانند دروغ را فاش کنند.
۳. مهمترین نشانۀ زبان بدن چیست؟
ترکیب تماس چشمی، حالت بدن و حرکات هماهنگ دستها، بیشترین تأثیر را در انتقال پیام دارند.
۴. چطور حرکات و رفتار دیگران را بهتر تحلیل کنیم؟
به جای تفسیر یک حرکت مجزا، الگوی رفتاری فرد را در طول زمان بررسی کنید. به زمینه و فرهنگ نیز توجه داشته باشید.
۵. ارتباطات غیرکلامی چه نقشی در روابط عاطفی دارد؟
نقش زبان بدن در روابط عاطفی بسیار کلیدی است. زبان بدن صمیمیت، علاقه، خشم یا فاصلهگرفتن را حتی پیش از کلمات منتقل میکند.
مطالب پیشنهادی:
