آموزش, کلاس سخنوری, کلاس مجریگری
راهنمای جامع بداهه گویی در سخنرانی
آموختن راه و رسم بداهه گویی در سخنرانی، نیازی است که میتواند هر لحظه شما را به سمت یادگیری فن بیان سوق دهد. برای روشنتر شدن موضوع، فرض کنید در یک جلسۀ کاری مهم هستید و ناگهان مدیرتان از شما میخواهد که نظرتان را درباره یک پروژۀ جدید بگویید. این موقعیت، صحنۀ واقعی سخنرانی بداهه است؛ جایی که فرصت زیادی برای آمادهسازی متن، اسلاید یا حتی نظم دادن به افکارمان نداریم.
در این مقاله، قصد داریم به طور کامل درباره این مهارت صحبت کنیم و به سوال «چطور بداهه گوی خوبی باشیم؟» پاسخ دهیم.
بداهه گویی چیست؟
بداهه گویی یا سخنرانی بداهه به سخن گفتن بدون آمادگی قبلی و در لحظه گفته میشود. یک سخنران بداهه گوی ماهر معمولاً قادر است دربارۀ یک موضوع یا مسئلهای که در همان لحظه به او داده شده، بین یک تا پنج دقیقه صحبت کند.
تفاوت اصلی سخنرانی بداهه با سایر انواع سخنرانی، در نبود آمادگی قبلی است. در سخنرانیهای از پیش تعیینشده، شما ساعتها وقت صرف تحقیق، نوشتن متن و تمرین میکنید، اما در بداهه گویی، هیچکدام از این مراحل وجود ندارد.
چرا یادگیری سخنرانی بداهه خوب است؟
در ادامه به برخی از مزایای آموختن مهارت بداهه گویی اشاره میکنیم:
- افزایش اعتماد به نفس: هر بار که در یک موقعیت بداهه موفق عمل میکنید، اعتماد به نفس شما برای مواجهه با چالشهای بزرگتر افزایش پیدا میکند.
- تقویت تفکر سریع و منظم: این کار مغز شما را مجبور به پردازش سریع اطلاعات و ساختاردهی به آنها در یک بازه زمانی کوتاه میکند. بدین ترتیب قدرت تحلیل و تفکر شما تقویت میشود.
- بهبود توانایی مذاکره و تعامل اجتماعی: در مذاکرات، اغلب با سوالات و چالشهای غیرمنتظره مواجه میشوید. توانایی پاسخگویی سریع و منطقی به این سوالات، برگ برنده شما خواهد بود.
- ارتقای توانایی سخن گفتن بدون آمادگی: با تمرین این مهارت، دیگر از مواجهه با موقعیتهای غیرمنتظره برای صحبت کردن نمیترسید و میدانید چگونه ایدههای خود را بیان کنید.
چطور در سخنرانی، بداهه گویی کنیم؟
برای داشتن یک سخنرانی بداهه موفق اینکه فقط شروع به صحبت کردن کنید، کافی نیست. یک سخنران حرفهای، حتی در لحظه نیز به اصول مشخصی پایبند است. برخی از مهمترین اصول بداهه گویی عبارتند از:
تمرکز روی یک ایدۀ اصلی
در بداهه گویی حاشیه نروید. فقط روی یک ایدۀ مرکزی تمرکز کرده و بقیۀ صحبتهایتان را در راستای آن ایده بیان کنید.
استفاده از مثال و داستان در بداهه گویی
برای اینکه شنونده با شما ارتباط برقرار کند، از مثالهای واقعی، داستانهای کوتاه یا مقایسۀ مسائل مختلف با هم استفاده کنید. این کار به وضوح پیام شما کمک زیادی میکند.
زبان بدن، لحن و تن صدا
این عناصر در بداهه گویی بسیار مهم هستند. چون متن آمادهای ندارید، باید با لحن مناسب و زبان بدن قوی، پیام خود را منتقل کنید. ضمناً تماس چشمی با مخاطب را فراموش نکنید.
کنترل زمان در بداهه گویی
برای هر بخش از صحبت خود یک زمان تقریبی در نظر بگیرید و از پرحرفی یا حاشیه رفتن خودداری کنید.
مروری بر تکنیکهای مؤثر بداهه گویی
در طول زمان، تکنیکها و ساختارهای متنوعی برای بداهه گویی معرفی شدهاند. استفاده از این تکنیکها، به ما کمک میکند سخنرانی بداهه خود را به بهترین شکل سازمان دهیم.
نکتۀ مهم: فراموش نکنید دانستن این تکنیکها برای استفاده کردن از آنها کافی نیست. باید با تمرین زیاد، این ساختارها را به ملکۀ ذهنتان تبدیل کنید تا در زمان نیاز، بتوانید بدون فکر کردن از آنها استفاده کنید.
۱) ساختار سهگانه (مقدمه، بدنه، نتیجهگیری)
این یکی از مهمترین ساختارهای سخنرانی است که در سخنرانی بداهه نیز کاربرد دارد. در یک دقیقۀ اول، موضوع را معرفی کنید و به شنونده بگویید قرار است دربارۀ چه چیزی صحبت کنید (مقدمه).
در ادامه، ایدههای اصلی خود را به صورت منظم بیان کنید (بدنه).
و در نهایت با یک جمعبندی کوتاه، پیام اصلی خود را تکرار کنید (نتیجهگیری).
مثال: به نظر من، بستن کمربند ایمنی در رانندگی اهمیت زیادی دارد (مقدمه). این ابزار به ما کمک میکند در زمان بروز تصادف با شیشۀ اتومبیل برخورد نکنیم یا از ماشین به بیرون پرتاب نشویم. بسیاری از حوادث رانندگی که منجر به مرگ یا آسیب جسمی میشوند، به دلیل نبستن کمربند ایمنی اتفاق میافتند (بدنه). بنابراین برای جلوگیری از بروز حوادث غیرقابل جبران، بستن کمربند ایمنی را جدی بگیرید. (نتیجهگیری).
۲) تکنیک PREP در بداهه گویی
یکی از مؤثرترین تکنیکها برای بداهه گویی، روش PREP است. این روش، از ۴ بخش تشکیل شده است:
- P: Point = نکته
- R: Reason = دلیل
- E: Example = مثال
- P: Point = بیان مجدد نکته
برای اجرای این روش، در بخش اول به توضیح نکتۀ مدنظرتان بپردازید. سپس دلیل منطقی آن را ذکر کنید. در ادامه با بیان یک مثال به درک بهتر نکتهای که بیان کردهاید کمک کنید. در نهایت هم با ذکر دوبارۀ نکته، آن را به خوبی در ذهن مخاطب بنشانید.
مثال: در جلسهای، از من میخواهند نظرم را در مورد آموزش به روش ایفای نقش بیان کنم. اگر بخواهم از تکنیک PERP برای بیان مقصود بهره بگیرم، میتوانم بگویم: «روش ایفای نقش از مؤثرترین روشهای تدریس است (P)؛ چراکه به دانشآموزان کمک میکند به طور عملی با موضوع درس درگیر شوند (R). برای مثال، وقتی معلم از دانشآموزان میخواهد در قالب یک نمایش نحوۀ رشد گیاه را نشان دهند، آنها مراحل مختلف این کار را با دقت به خاطر خواهند سپرد. (E) به همین دلیل است که من فکر میکنم روش ایفای نقش، از مؤثرترین روشهای تدریس محسوب میشود. (P)
۳) قالب موقعیت، چالش، مثال، اقدام
این قالب بیشتر برای مصاحبههای کاری مناسب است. ابتدا موقعیت را شرح دهید، سپس وظیفه یا چالشی که با آن روبهرو بودید را بیان کنید. در گام بعد اقداماتی که انجام دادید را توضیح دهید و در نهایت، نتیجۀ آن را بگویید.
مثال: من در محل کار قبلیام، مسئول هماهنگی تیم فروش و بازاریابی بودم. ما درحال آمادهسازی کمپین مهمی برای معرفی محصول جدید بودیم (موقعیت). در میانۀ کار، نرمافزار مدیریت دادههای مشتریان دچار اختلال و اطلاعات تماس صدها مشتری از دسترس خارج شد (چالش). برای حل مشکل، براساس دادههای موجود در ایمیلها و شبکههای اجتماعی، یک لیست موقت از مشتریان درست کردم و ظرف ۳ روز، با کمک همکارانم با مشتریان تماس گرفتیم (مثال). اگر دوباره چنین مشکلی پیش بیاید، به سرعت نسخۀ پشتیبان جداگانهای از دادهها تهیه میکنم تا بتوانیم در مواقع بحران هم کار را ادامه دهیم. (اقدام)
تمرینهای جادویی برای تقویت مهارت بداهه گویی
شما میتوانید با تمرینهای ساده، مهارت بداهه گویی خود را به میزان قابل توجهی بهبود دهید. در اینجا چند تمرین عملی برای شما آوردهایم:
۱) تمرین بداهه گویی با موضوعات تصادفی
برگههای کوچکی آماده کنید و روی هریک از آنها یک کلمۀ متفاوت بنویسید. این کلمات، میتوانند هرچیزی باشند؛ برای مثال «لپ تاپ»، «انگیزه»، «کشتی بادبانی»، «توپ فوتبال» و … . سعی کنید از نام اشیاء در کنار مفاهیم انتزاعی استفاده کنید. برگههای آماده شده را در ظرفی همچون قندان یا کاسه بریزید. هر روز یک برگه را از ظرف بیرون بکشید و تلاش کنید ۲ دقیقه در مورد آن موضوع، بداهه گویی کنید. به تدریج این زمان را افزایش دهید تا به حدود ۱۰ دقیقه برسید. با یک ماه استمرار در انجام این تمرین، شاهد رشد قابل توجهی خواهید بود.
۲) ضبط و تحلیل عملکرد
از سخنرانیهای بداهه خود با موبایلتان فیلم بگیرید و آنها را تماشا کنید. نقاط قوت و ضعف خود (مانند استفاده از تکیه کلام و اصوات پرکننده، زبان بدن ضعیف) را پیدا کرده و برای بهبود آنها تلاش کنید.
۳) داستانگویی با کلمات بیربط
این تمرین، کمک زیادی به تقویت خلاقیت و انسجام گفتار میکند. برای انجام این تمرین، برگههای کوچکی آماده کنید و روی هرکدام، دو یا سه کلمۀ بیربط بنویسید؛ برای مثال «چراغ، نردبان، گربه» یا «دریا، تلفن، پیتزا». هر روز یکی از برگهها را بردارید و با استفاده از آنها، داستانی را روایت کنید.
بگذارید حالا که این تمرین را گفتم، قدری هم حاشیه بروم! این تمرین (یعنی ربط دادن کلمات بیربط به هم) سابقۀ درازی در ادبیات دارد. میگویند پس از فوت میرزا محمدکاظم صبوری که ملکالشعرای آستان قدس رضوی و پدر محمدتقی بهار بود، بنا شد آزمونی از محمدتقی جوان بگیرند تا ببینند آیا او لایق لقب ملکالشعرایی هست یا نه؟ آزمون از این قرار بود: سرودن یک رباعی که چهار واژۀ «گل رزاقی، سیگار، لاله و کشک» در آن بهکار رفته باشد. بهار، بیمعطلی و بداهه میسراید:
ای برده گل رازقی از روی تو رشک/ در دیدهٔ مه ز دود سیگار تو اشک
گفتم که چو لاله داغدار است دلم/ گفتی که دهم کام دلت یعنی کشک
۴) کامل کردن داستان ناتمام
در این تمرین، میخواهیم داستان ناتمامی را با کمک یکدیگر تکمیل کنیم. برای این کار، نفر اول داستانی را شروع میکند و پس از یک دقیقه، نوبت را به نفر بعدی میسپارد.
نفر دوم باید بدون معطلی و دقیقاً از همانجایی که صحبت نفر اول تمام شده، شروع به روایت ادامۀ داستان کند. یک دقیقه بعد نوبت نفر دوم هم به پایان میرسد و نفر سوم به همین صورت کار را ادامه میدهد.
این تمرین را بهتر است در جمع دوستان انجام دهید.
۵) بازی مافیا برای تقویت بداهه گویی
مافیا، از بازیهای بسیار مؤثر برای تقویت فن بیان است و به طور ویژه، نقش قابل توجهی در تقویت بداهه گویی دارد. بنابراین برای تقویت این مهارت، از هر فرصتی برای مافیا بازی کردن استفاده کنید.
اشتباهات رایج در بداهه گویی
برای اینکه در این مهارت به موفقیت برسید، بهتر است با اشتباهات رایج آن نیز آشنا شده و از آنها دوری کنید.
- شروع بدون مقدمه: شروع ناگهانی و بدون هیچ ساختاری باعث سردرگمی مخاطب میشود. حتماً با یک مقدمه کوتاه، ذهن مخاطب را آماده کنید.
- پرحرفی بدون هدف: سعی کنید از حاشیه رفتن و حرفهای بیربط خودداری کنید. هر جملهای که میگویید باید در راستای ایدۀ اصلی شما باشد.
- استفاده بیش از حد از تکیه کلامها: استفاده از این کلمات، درواقع نشاندهندۀ نبود آمادگی ذهنی هستند. به جای استفاده از آنها، یک لحظه سکوت کنید و فکرتان را جمع کنید. این سکوت، به مراتب حرفهایتر از استفاده از کلمات پرکننده است.
- توجه نکردن به زمان: در بداهه گویی، زمان شما محدود است. اگر یک بخش از سخنرانی بیش از حد طول بکشد، ممکن است نتوانید سخنرانی را به درستی به پایان برسانید.
- اضطراب ناشی از عدم آمادگی: این طبیعی است که استرس داشته باشید، اما باید آن را مدیریت کنید. تکنیکهای تنفسی را تمرین کنید و به خودتان یادآوری کنید که اشتباه کردن اشکالی ندارد. در همین رابطه، مطالعۀ مقاله «چطور به ترس از سخنرانی غلبه کنیم؟» را به شما پیشنهاد میکنم.
جمعبندی
سخنرانی بداهه یک مهارت است که هر کسی میتواند آن را یاد بگیرد. با تمرین مستمر، استفاده از ساختارهای ذهنی و توجه به عناصر اصلی سخنرانی، میتوانید در این مهارت به یک فرد حرفهای تبدیل شوید.
از امروز شروع کنید؛ یک موضوع ساده را انتخاب کنید و به مدت دو دقیقه درباره آن صحبت کنید. هرچه بیشتر تمرین کنید، استادتر خواهید شد.
سوالات متداول
آیا سخنرانی بداهه فقط مخصوص سخنرانان حرفهای است؟
خیر، سخنرانی بداهه مهارتی برای همه است. هر کسی که در طول روز در موقعیتهای مختلف (کاری یا شخصی) صحبت میکند، به نوعی از این مهارت استفاده میکند. یادگیری آن به شما کمک میکند در تمامی این موقعیتها بهتر عمل کنید.
در صورت فراموشی مطلب، چه باید کرد؟
اگر در میانه صحبت، مطلبی را فراموش کردید، آرام باشید و یک لحظه سکوت کنید. از این سکوت برای نظم دادن به افکارتان استفاده کنید. میتوانید با یک جمله کوتاه مانند «در ادامه به این نکته مهم میپردازیم…»، موضوع را به یک بخش دیگر مرتبط کنید.
چطور موضوعی که نمیدانیم را بهدرستی مدیریت کنیم؟
به جای اینکه وانمود کنید درباره موضوع اطلاعات کامل دارید، صادقانه به آن اشاره کنید. مثلاً بگویید «در مورد این موضوع اطلاعات زیادی ندارم، اما میتوانم تجربه شخصیام را با شما در میان بگذارم.» سپس صحبت را به یک موضوع مرتبط که در آن تخصص دارید، سوق دهید.
چه زمانی برای تمرین روزانه مناسب است؟
بهترین زمان برای تمرین، زمانی است که تمرکز کافی دارید. میتوانید هنگام رانندگی، پیادهروی یا حتی در زمان استراحت کوتاهمدت، موضوعی را در ذهنتان مرور کرده و دربارهاش صحبت کنید.
چگونه اضطراب سخنرانی بدون آمادگی را کاهش دهیم؟
تنفس عمیق را تمرین کنید. قبل از شروع صحبت، چند نفس عمیق بکشید تا ذهنتان آرام شود. همچنین، به جای تمرکز بر استرس، روی پیام و ایدهای که میخواهید منتقل کنید، متمرکز شوید. به یاد داشته باشید که هدف، انتقال پیام به صورت موثر است.
مطالب پیشنهادی:
